Ile jest kontynentów na świecie?

Najczęściej wskazuje się na 7 kontynentów, choć w zależności od przyjętych kryteriów modele uwzględniają od 4 do 8 lądów. Samo pojęcie opiera się na konwencji, a nie sztywnych regułach. W dalszej części artykułu przyjrzymy się wszystkim głównym koncepcjom podziału świata.

Czym właściwie jest kontynent? Definicja i kryteria

Termin pochodzi od łacińskiego wyrażenia terra continēns, oznaczającego „połączoną ziemię”. Współcześnie kontynent rozumie się jako rozległy, ciągły obszar lądu o powierzchni wielu milionów kilometrów kwadratowych, który ze wszystkich stron otoczony jest wodami mórz i oceanów. Z innymi lądami może łączyć się jedynie wąskimi przesmykami. Definicja ta nie określa jednak minimalnego rozmiaru ani wymaganego stopnia fizycznego oddzielenia.

Właśnie dlatego klasyfikacja kontynentów opiera się w dużej mierze na konwencji. Stosowane kryteria mają charakter geograficzny, historyczny, kulturowy, a nawet polityczny. Geolodzy z kolei patrzą na sprawę inaczej – dla nich kluczowa jest budowa skorupy ziemskiej. Skorupy kontynentalne są nawet pięciokrotnie grubsze, zbudowane głównie z granitów i geologicznie stare, podczas gdy dna oceaniczne są cienkie, bazaltowe i stale odnawiane w procesie spreadingu.

Brak jednej, ścisłej definicji sprawia, że na to samo pytanie można udzielić kilku różnych, poprawnych odpowiedzi. Poniżej przeanalizowano je od najpopularniejszej do tej opartej na geologicznych dowodach.

Model 7 kontynentów – najpowszechniejszy podział

Jest to schemat nauczany w większości szkół w Europie i na świecie. Opiera się zarówno na kryteriach fizycznogeograficznych, jak i utrwalonych tradycjach historyczno-kulturowych. Wyróżnia on następujące masy lądowe:

W tym ujęciu dochodzi do oddzielenia Europy od Azji. Granicę między nimi wytyczono umownie – jej najpopularniejszy wariant ciągnie się od gór Ural, przez rzekę Ural i Morze Kaspijskie, aż po Cieśninę Bosfor. Zwolennicy tego podziału podkreślają głębokie różnice kulturowe, historyczne i klimatyczne. Europa leży niemal w całości w strefie klimatu umiarkowanego, natomiast w Azji występują także strefy okołobiegunowa, zwrotnikowa i równikowa, co czyni ją kontynentem kontrastów klimatycznych.

Europa i Azja pod względem geologicznym stanowią jeden ląd – Eurazję. W modelu 7 kontynentów o ich odrębności decydują względy antropogeniczne i tradycja.

Osobnego potraktowania wymaga Australia, która w tym podziale bywa utożsamiana z najmniejszym kontynentem. Należy pamiętać, że wyspy Oceanii leżą na odrębnych płytach tektonicznych i nie są częścią tego samego bloku kontynentalnego. Dlatego z geologicznego punktu widzenia to właśnie Australia, a nie Oceania, stanowi samodzielny kontynent.

Dlaczego 6 kontynentów? Podejście geograficzne i Eurazja

Model sześciu kontynentów występuje w dwóch wersjach. Pierwsza, powszechna w krajach Ameryki Łacińskiej i części Europy Południowej, traktuje obie Ameryki jako jeden kontynent. Druga, popularna w Rosji i Japonii, łączy Europę i Azję w Eurazję, ale zachowuje podział na Amerykę Północną i Południową. Obie koncepcje mają mocne podstawy w geografii fizycznej.

Wersja z połączonymi Amerykami

Ameryka Północna i Południowa łączą się wąskim Przesmykiem Panamskim. Dopiero przekopany przez człowieka Kanał Panamski sztucznie rozdzielił te lądy. Podobnie jak w przypadku Kanału Sueskiego między Afryką a Azją, nie jest to naturalna bariera wodna. Idąc tym tokiem rozumowania, obie Ameryki tworzą jeden, spójny ląd.

W tym modelu lista kontynentów obejmuje: Eurazję, Afrykę, Amerykę, Australię i Antarktydę. Sumaryczna powierzchnia Eurazji wynosi ponad 55 mln km², co czyni ją największym tworem lądowym na planecie. Z kolei połączona Ameryka zajmuje obszar zbliżony do 42 mln km².

Geoschemat ONZ – jeszcze inna klasyfikacja

Wydział Statystyczny Organizacji Narodów Zjednoczonych nie posługuje się ściśle pojęciem kontynentów. Dla celów statystycznych grupuje kraje w regiony makrogeograficzne. Wyróżnia się ich sześć: Azję, Afrykę, Europę (z Rosją), Amerykę Łacińską i Karaiby, Amerykę Północną oraz Oceanię. System ten służy wyłącznie do porządkowania danych statystycznych i nie stanowi oficjalnego stanowiska w sprawie liczby kontynentów.

Modele 4 i 5 kontynentów – spojrzenie geologiczne i historyczne

Gdyby przyjąć wyjątkowo rygorystyczne kryterium – uznając za kontynent tylko ląd otoczony naturalnymi barierami wodnymi – liczba spadłaby do czterech. Po odrzuceniu sztucznych podziałów, takich jak Kanał Sueski czy Panamski, świat dzieli się następująco:

• Afroeurazja – potężny superkontynent łączący Afrykę, Europę i Azję, nazywany też Starym Światem,
• Ameryka – jeden ląd od północy po południe,
• Australia – najmniejszy z czterech,
• Antarktyda – położona wokół bieguna południowego.

Afroeurazję zamieszkuje blisko 6 miliardów ludzi, a jej całkowita powierzchnia sięga około 75 mln km², co stanowi 15 procent powierzchni Ziemi. Taki podział, oparty na możliwości przejścia „suchą stopą”, ma jednak charakter czysto teoretyczny i pomija fundamentalne różnice geologiczne między połączonymi lądami.

Wariant pięciu kontynentów

Istnieją dwie główne odmiany tego modelu. Pierwsza, uznawana m.in. przez Kartę Olimpijską, wyklucza niezamieszkaną Antarktydę. W efekcie lista obejmuje Afrykę, Europę, Azję, Amerykę i Oceanię (lub Australię). Druga wersja łączy obie Ameryki oraz Europę z Azją, dając zestaw: Afryka, Eurazja, Ameryka, Australia i Antarktyda. W obu przypadkach widać, że decydującą rolę odgrywają założenia ideologiczne i cel klasyfikacji.

Zelandia – kandydat na ósmy kontynent

Przez lata sądzono, że lista kontynentów jest zamknięta. Tymczasem badania geologiczne prowadzone od ponad dwóch dekad dostarczają dowodów na istnienie nowego, ukrytego lądu. Artykuł opublikowany w 2017 roku na łamach periodyku Geological Society of America sformalizował koncepcję Zelandii. To obszar spełniający kluczowe kryteria: ma dużą powierzchnię, dobrze zdefiniowane granice i wyrasta z dna oceanu jako odrębna płyta.

Dlaczego Zelandia nie jest zwykłym archipelagiem?

Aż 94% powierzchni Zelandii spoczywa pod wodami Oceanu Spokojnego. Jej jedyne widoczne fragmenty to Nowa Zelandia, Nowa Kaledonia oraz kilka mniejszych wysp. Mimo to skorupa w tym regionie jest gruba, zbudowana z granitów i wykazuje cechy typowe dla skorupy kontynentalnej. Różni się zasadniczo od cienkiej, bazaltowej skorupy oceanicznej, która ją otacza.

Całość zajmuje obszar około 4,9 mln km², czyli mniej więcej połowę powierzchni Europy. Choć niektórzy nazywają ją mikrokontynentem, wielu geologów opowiada się za pełnym statusem kontynentu. Oderwanie od superkontynentu Gondwany nastąpiło około 70 milionów lat temu. Najstarsze znalezione tam skały pochodzą z kambru, co oznacza, że są o 100–150 mln lat starsze od typowych formacji budujących dna oceaniczne.

Zelandia w świetle definicji geologicznej

Przyjęcie geologicznego rozumienia kontynentu automatycznie podnosi Zelandię do rangi pełnoprawnego lądu. W takiej perspektywie, przy jednoczesnym połączeniu Europy z Azją, otrzymujemy obraz 7 kontynentów: Afroeurazji, obu Ameryk, Antarktydy, Australii i właśnie Zelandii. Jeśli dodatkowo rozdzielić Europę i Azję, liczba ta wzrasta do 8.

Oficjalne uznanie Zelandii za kontynent wciąż jest przedmiotem debaty. Decyzja w tej sprawie będzie miała charakter konwencji naukowej, a nie odkrycia absolutnej prawdy.

Ostateczna odpowiedź na tytułowe pytanie zależy więc od przyjętych założeń. W codziennej edukacji dominuje liczba 7. Geografia fizyczna skłania się ku 6. Geologia wskazuje na 4 główne bloki kontynentalne, ale z silnym argumentem za dołączeniem Zelandii. Badania nad strukturą skorupy ziemskiej trwają, a kolejne odkrycia mogą jeszcze wpłynąć na sposób, w jaki postrzegamy mapę świata.