Północ, południe, wschód, zachód – jak wyznaczyć strony świata?

Strony świata najłatwiej wyznaczyć, obserwując ruch Słońca – wschodzi ono na wschodzie, góruje na południu, a zachodzi na zachodzie. Do precyzyjnych pomiarów używa się kompasu lub nawigacji GPS, a w nocy pomocna bywa Gwiazda Polarna wskazująca północ. Poznaj wszystkie sprawdzone metody i geograficzne podstawy orientacji w terenie.

Jak w rzeczywistości definiuje się kierunki geograficzne?

Podstawą wyznaczania kierunków jest ruch obrotowy naszej planety. Odbywa się on wokół osi ziemskiej – myślonej linii przechodzącej przez środek globu. Miejsca, w których przebija ona powierzchnię, nazywamy biegunami: biegunem geograficznym północnym oraz biegunem geograficznym południowym.

Połączenie tych dwóch punktów tworzy sieć umownych linii – południków. To właśnie one wskazują nam drogę z północy na południe. Kierunek zgodny ze zwrotem ku północnemu biegunowi to kierunek północny, a przeciwny do niego – kierunek południowy.

Zupełnie inaczej rzecz ma się z kierunkami poziomymi prostopadłymi do osi. Wyznacza je obserwacja Słońca podczas równonocy. Punkty, w których tarcza słoneczna pojawia się i znika za linią horyzontu tego konkretnego dnia, definiują dokładny kierunek wschodni i kierunek zachodni. W praktyce nawigacyjnej te cztery podstawy tworzą zbiór nazywany punktami kardynalnymi.

Jak czytać kierunki na mapie i w terenie?

W kartografii przyjęto żelazną zasadę, iż na górze arkusza zawsze znajduje się północ. Ta konwencja północy na górze mapy jest dziś absolutnym standardem, jednak dawniej bywało inaczej. Mapy często orientowano, czyli zwracano ku wschodowi, aby wskazywały w stronę Jerozolimy – mówimy wtedy o konwencji wschodu na górze mapy.

Graficznym symbolem kierunków na dawnych i współczesnych opracowaniach jest róża kompasowa. Jej najbardziej wysunięte, ozdobne ramię zawsze celuje w kierunek północny. Przy analizie rozległych obszarów, zwłaszcza na mapach całych kontynentów, nie należy sugerować się wyłącznie ramką. Znacznie precyzyjniejsze będzie odczytywanie azymutu przy użyciu siatki kartograficznej, czyli równoleżników i południków.

Azymut to kąt mierzony w stopniach od kierunku północnego zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Bardzo upraszczając: północ ma azymut 0°, wschód to 90°, południe wypada na 180°, a zachód na 270°.

Nazwy pośrednie i precyzyjny podział horyzontu

W praktyce rzadko poruszamy się idealnie na północ czy południe. Z tego powodu wprowadzono gęstą siatkę kierunków pośrednich, która wywodzi się z żeglugi. Dawniej posługiwano się skalą rumbową dzielącą obwód koła aż na 32 rumby, a każdy z nich to kąt 11°15′.

Do najczęściej używanych należą kierunki pośrednie pierwszego stopnia: kierunek północno-wschodni odpowiadający azymutowi 45°, kierunek południowo-wschodni o wartości 135°, kierunek południowo-zachodni wyznaczony na 225° oraz kierunek północno-zachodni z azymutem 315°. W języku polskim dopuszcza się ich zapis w formie rzeczowników złożonych, na przykład południo-zachód, gdzie oba człony łączymy dywizem.

Jeszcze większą dokładność dają stopnie drugie i trzecie. Kierunek północno-północno-wschodni wskazuje na 22,5°, a kierunek wschodnio-północno-wschodni na 67,5°. Z kolei przy bardzo precyzyjnej nawigacji spotkamy kierunek północny ku wschodowi, którego azymut wynosi zaledwie 11,25°.

Rzeczownik czy przymiotnik?

W literaturze geograficznej często pojawia się rozróżnienie na nazwy kierunków i nazwy stron świata. Forma przymiotnikowa (np. północny, południowo-zachodni) odnosi się do konkretnego wektora. Forma rzeczownikowa (np. północ, południo-zachód) definiuje z kolei większą, umowną część widnokręgu lub powierzchni Ziemi leżącą blisko danego azymutu. Zasada ta jest szczególnie ważna przy tworzeniu skrótów.

Spis skrótów kierunków głównych i pośrednich

W dokumentach, na planach czy w komunikatach meteorologicznych stosuje się zestandaryzowane formy. Poniższa tabela przedstawia przyjęte skróty polskie, zarówno w wersji krótszej, jak i dłuższej, z uwzględnieniem formy przymiotnikowej i rzeczownikowej.

W przypadku zapisu nazw rzeczownikowych, stosuje się analogiczną zasadę z dywizem dla członów równorzędnych znaczeniowo. Przykładowo północo-wschód zapiszemy jako pn.-wsch., a w wersji wydłużonej z literą „ł” pojawi się zapis płn. wsch. z odstępem, gdyż nie jest to już przymiotnik złożony. W nazwach pośrednich pierwszego stopnia człon północny lub południowy zawsze musi znajdować się na pierwszym miejscu.

Skąd różnice w nazewnictwie i zapisie?

Współczesne reguły ortograficzne sankcjonują użycie łącznika w przymiotnikach złożonych z dwóch równorzędnych znaczeniowo członów. Skrót pn.-wsch. jako odnoszący się do takiego właśnie przymiotnika musi ten łącznik zachować. Zasada ta nie dotyczy już określeń wyższego stopnia, gdzie jeden z członów jest nadrzędny – mówimy wtedy na przykład „północny ku wschodowi”, co ma już nieco inną składnię.

Utrwalone w geografii pojęcie punktów horyzontu pokazuje, że potocznie „stronę świata” rozumiemy nie jako matematycznie wyznaczoną linię, lecz ogół powierzchni wokół danego azymutu. Ta płynność znaczeniowa powoduje, że w języku codziennym swobodnie operujemy zarówno formami rzeczownikowymi, jak i przymiotnikowymi, nie zastanawiając się nad ich precyzyjną definicją.

Klasyczna róża wiatrów opiera się na skali rumbowej. System 32 rumbów dawał nawigatorom możliwość określenia kursu z dokładnością do 11,25 stopnia, co przez stulecia było szczytem precyzji.