Młodzieżowe słowo roku – jak powstaje i kto wygrywa?

Młodzieżowe Słowo Roku wyłaniane jest w dwuetapowym procesie: najpierw internauci zgłaszają swoje propozycje, a następnie jury językoznawców pod przewodnictwem prof. Anny Wileczek wybiera finałową piętnastkę, spośród której głosowaniem wyłaniany jest zwycięzca. Ostateczny werdykt zapada zawsze na początku grudnia. Wszystkie kulisy tego procesu znajdziesz poniżej.

Jak wygląda proces wyboru słowa roku?

Cały mechanizm opiera się na precyzyjnie zaplanowanym harmonogramie, który powtarza się co roku. Pierwszy krok należy do samych użytkowników języka – to oni, za pośrednictwem formularza udostępnianego przez Wydawnictwo Naukowe PWN, nadsyłają wyrażenia, które ich zdaniem zdominowały komunikację w danym sezonie. Zgłoszenia napływają zwykle jesienią i obejmują zarówno pojedyncze słowa, jak i całe zwroty, często o zaskakującej etymologii.

Po zamknięciu tego etapu do pracy przystępuje jury plebiscytu. Jego zadaniem nie jest wyłącznie policzenie głosów. Członkowie zespołu oceniają każdą propozycję pod kątem zgodności z regulaminem, analizują frekwencyjność występowania w sieci, a także badają, czy dane wyrażenie rzeczywiście funkcjonuje w żywym języku młodzieży, czy jest jedynie efemerycznym internetowym żartem. Na tej podstawie powstaje lista najczęściej zgłaszanych słów, które są jednocześnie zgodne z przyjętymi kryteriami.

Ostateczna selekcja prowadzi do ogłoszenia finałowej piętnastki. Od tego momentu decyzja przechodzi ponownie w ręce internautów, którzy w głosowaniu trwającym do końca listopada wybierają to jedno, zwycięskie określenie. Głosowanie internautów ma charakter powszechny – każdy może oddać swój głos, co nadaje plebiscytowi szeroki, społeczny wymiar.

Kto zasiada w jury i jaka jest jego rola?

W skład zespołu oceniającego wchodzą cztery stałe osoby, będące autorytetami w dziedzinie lingwistyki i kultury współczesnej. Funkcję przewodniczącej pełni prof. Anna Wileczek z Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, a obok niej zasiadają prof. Ewa Kołodziejek reprezentująca Uniwersytet Szczeciński oraz prof. Marek Łaziński z Uniwersytetu Warszawskiego. Skład uzupełnia Bartek Chaciński, zastępca redaktora naczelnego tygodnika „Polityka”. Ich pracę wspiera dodatkowo doradczy zespół młodzieżowy, działający przy Obserwatorium Języka i Kultury Młodzieży, oraz delegaci samego wydawnictwa.

Praca jury nie jest jedynie formalnością. To właśnie ten gremium decyduje o odrzuceniu propozycji, które nie spełniają wymogów merytorycznych – na przykład są wulgarne, obraźliwe lub stanowią sztuczną kreację marketingową bez potwierdzenia w spontanicznej komunikacji. Językoznawcy muszą więc balansować między matematyczną statystyką a wyczuciem kulturowym, aby finalny zestaw faktycznie oddawał charakter mijającego roku. Analiza jury obejmuje także badanie kontekstu użycia słowa w mediach społecznościowych: na TikToku, Instagramie i YouTube.

W jaki sposób popkultura i media społecznościowe wpływają na slang?

Współczesna mowa nastolatków czerpie pełnymi garściami z bieżących wydarzeń w świecie muzyki, sportu i filmu. Przykładem z ostatniej edycji jest idiom 6 7 – liczbowy kod, który swoją popularność zawdzięcza fragmentowi utworu Skrilla „Doot Doot”. Jego wiralowość eksplodowała dzięki edytowanym klipom z udziałem koszykarza LaMelo Balla, który ma dokładnie 6 stóp i 7 cali wzrostu, oraz nagraniom chłopca rytmicznie krzyczącego „six-seven”. Mechanizm ten działa błyskawicznie: platforma taka jak TikTok pozwala w ciągu kilku dni przemienić niezrozumiały dźwięk w globalny mem.

Nie mniej istotnym źródłem są premiery płyt i teledysków. W 2024 roku o tytuł słowa roku walczyło określenie „brat”, zaczerpnięte wprost z tytułu albumu Charli XCX. Pokazuje to, że granica między językiem popkultury a mową codzienną jest dziś wyjątkowo płynna. Dla Pokolenia Alfa – pierwszej generacji od urodzenia funkcjonującej ze smartfonem w ręku – odwołanie do viralowego trendu jest tak naturalne, jak dla wcześniejszych roczników cytowanie dialogów z kultowych filmów.

Dlaczego śledzenie slangu jest ważne dla języka?

Plebiscyt, organizowany nieprzerwanie od 2016 roku, pełni funkcję swoistego sejsmografu przemian polszczyzny. Jego podstawowym założeniem nie jest wyłącznie wyłonienie najśmieszniejszego słowa, ale rozpoznanie kultury młodego pokolenia i rejestracja ewolucji języka w czasie niemal rzeczywistym. To, co dla osób spoza grupy wiekowej bywa niezrozumiałym szumem, dla językoznawców stanowi cenny materiał badawczy.

Wiele z tych pozornie ulotnych wyrażeń na trwałe przenika do potocznej odmiany polszczyzny. Sformułowania takie jak „szacun” – używane w mianowniku jako samodzielna ekspresywna wypowiedź – są dziś rozumiane powszechnie, choć kiedyś funkcjonowały wyłącznie w subkulturach. Ewolucja języka to proces ciągły, a neosemantyzmy, czyli znane słowa zyskujące nowe sensy, są jej naturalnym motorem napędowym. Zwycięskie szponcić jest tego idealną ilustracją: dawny żargonowy czasownik oznaczający kombinowanie i wywoływanie zamieszania, obecnie opisuje spontaniczne, energetyczne akcje – zarówno te godne podziwu, jak i wymagające nuty dezaprobaty.

Młodzieżowe Słowo Roku nie musi być nowe, slangowe ani najczęściej używane w danym okresie – liczy się przede wszystkim jego kulturowa nośność i zdolność do oddania ducha czasu.

Jakie wyrażenia znalazły się w finałowej edycji?

W jubileuszowej, 10. edycji plebiscytu, do ścisłego finału zakwalifikowano piętnaście słów i zwrotów. Reprezentowały one bardzo różne źródła – od zapożyczeń angielskich, przez kody liczbowe, aż po twórczo przekształcone zasoby rodzimej mowy. Ich zestawienie obrazuje wielowymiarowość współczesnego slangu.

Poniższa tabela przedstawia wybrane przykłady wraz z ich podstawowym znaczeniem i źródłem pochodzenia. Wszystkie definicje pochodzą z analiz jurorskich opublikowanych w trakcie trwania konkursu.

Oprócz zwycięskiego szponcić oraz wyróżnionej przez jury OKPY, na podium znalazło się właśnie wyrażenie 6 7. Jego siła tkwiła w semantycznej pustce – było nośnikiem czystej ekscytacji, żartem i sygnałem radości bez konieczności przypisywania mu ścisłego znaczenia. Profesor Anna Wileczek w swoim komentarzu podkreśliła, że zwycięskie słowa „doskonale oddają żywiołowość, humor i spontaniczność młodzieżowej komunikacji”.

W gronie finalistów znalazły się także wyrazy takie jak klasa, używane jako aprobata w viralowych formatach „klasa czy obciach”, oraz tuff – spolszczona wersja angielskiego „tough”, która w sieci oznacza już raczej „modny” i „imponujący” niż „twardy”. Z kolei freaky pozostało bliskie swojemu źródłosłowowi, opisując wszystko to, co dziwaczne i ekscentryczne, czasem ocierające się o groteskę.

Jury plebiscytu, oprócz językoznawców, stale współpracuje z młodzieżowym zespołem konsultacyjnym, który pomaga rozwiewać wątpliwości interpretacyjne dotyczące zgłaszanych słów.

Ogłoszenie werdyktu 10. edycji odbyło się 8 grudnia podczas gali finałowej 2025 w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie. Wydarzenie to, organizowane przez Wydawnictwo Naukowe PWN przy wsparciu partnerów, na dekadę wpisało się w kalendarz kulturalny jako barometr nie tylko języka, ale i nastrojów młodego pokolenia. Każda kolejna edycja potwierdza, że kreatywność w przekształcaniu znaczeń nie słabnie, a dawne słowa regularnie zyskują drugie, całkowicie nowe życie.