Ile jest płci? Wyjaśnienie zagadnienia z perspektywy nauki

Z perspektywy naukowej pytanie o liczbę płci nie ma jednej prostej odpowiedzi, ponieważ pojęcie to rozbija się na wielowymiarowe spektrum cech biologicznych – od genów, przez hormony, po anatomię – oraz na odrębną sferę tożsamości, której współczesna psychologia i socjologia przypisują nawet kilkadziesiąt wariantów. W uproszczeniu przyjmuje się dwie płeci, jednak zaawansowana biologia i medycyna od dawna nie postrzegają tego tematu w kategoriach zero-jedynkowych. Więcej na ten temat wyjaśniamy w naszym artykule.

Biologiczne podstawy płci – czy wszystko sprowadza się do dwóch kariotypów?

Klasyczne ujęcie z lekcji biologii zakłada prosty podział: kariotyp żeński to 46,XX, a męski – 46,XY. Na poziomie genetycznym istotną rolę odgrywa tu gen SRY, zlokalizowany na krótkim ramieniu chromosomu Y, który inicjuje kaskadę prowadzącą do wykształcenia się jąder u zarodka. Jednak ten model jest tylko punktem wyjścia – przyroda nieustannie pokazuje, że granice między płciami są o wiele bardziej rozmyte.

Gdy w wyniku mutacji gen SRY pozostaje nieaktywny, osobnik z układem chromosomów płciowych XY rozwija żeńskie narządy rozrodcze. Po drugiej stronie spektrum znajdują się osoby z kariotypem 46,XX, u których fragment zawierający SRY przeskoczył na chromosom X, co skutkuje rozwojem męskich cech biologicznych. Te naturalnie występujące warianty udowadniają, że zewnętrzne cechy płciowe przy urodzeniu nie zawsze są w pełni miarodajne.

Zespół feminizujących jąder, znany też jako syndrom Morrisa, stanowi kolejny dowód na tę złożoność. Dotknięte nim osoby to genetyczni mężczyźni, których tkanki są całkowicie niewrażliwe na androgeny. W efekcie wyglądają, czują się i funkcjonują społecznie jako kobiety, choć w ich jądrach brzusznych nie dochodzi do produkcji plemników, a macica się nie wykształca. Odkrycie prawdy następuje najczęściej dopiero w wieku młodzieńczym przy diagnostyce braku miesiączki.

Szacunki Organizacji Narodów Zjednoczonych wskazują, że cechy interpłciowe, czyli biologiczną nietypowość w obrębie chromosomów, gonad czy anatomii, wykazuje około 1,7% populacji – to wynik porównywalny z odsetkiem osób rudowłosych na świecie.

Współczesna medycyna do określenia płci wykorzystuje wiele kryteriów, tworzących spójny obraz dopiero po ich zsumowaniu:

• płeć chromosomalną, opartą na kariotypie 46,XX lub 46,XY,
• płeć gonadalną, czyli obecność jąder bądź jajników,
• płeć wewnętrzną, bazującą na tym, czy z przewodów Wolffa wykształcą się nasieniowody, czy z przewodów Müllera – macica,
• płeć zewnętrzną, stwierdzaną na podstawie wyglądu narządów, co bywa źródłem największych nieporozumień tuż po porodzie.

Hormonalna mozaika – czy naprawdę istnieją hormony wyłącznie męskie lub żeńskie?

Utrwalony podział na testosteron jako hormon męski oraz estrogeny z progesteronem jako żeńskie to duże uproszczenie, które nie wytrzymuje konfrontacji z danymi fizjologicznymi. Zarówno mężczyźni, kobiety, jak i osoby interpłciowe mają we krwi wszystkie te związki – różnice w ich średnich stężeniach wcale nie są tak jednoznaczne, jak się powszechnie sądzi. Analizy poziomów estradiolu i progesteronu u osób dorosłych pokazują, że statystycznie prawie nie różnią się one między płciami, a wyraźna binarność ujawnia się właściwie dopiero przy porównaniu grupy kobiet w ciąży z resztą populacji.

Co ciekawe, profil hormonalny nie jest dany raz na zawsze i nie zależy wyłącznie od genów. Badania dowiodły, że u mężczyzn oczekujących narodzin dziecka poziom testosteronu spada, a w sytuacjach społecznego współzawodnictwa – bez względu na płeć – organizm intensywniej produkuje estradiol i progesteron, które stereotypowo przypisuje się wyłącznie kobiecej fizjologii. To właśnie czynniki zewnętrzne i behawioralne potrafią silnie zmieniać to, co zwykło się uznawać za niezmienne hormonalne wyznaczniki męskości i kobiecości.

Tożsamość płciowa – czy naprawdę jest ich 56 i co na to nauka?

Gdy w 2014 roku Facebook udostępnił użytkownikom listę 56 opcji opisujących płeć, w debacie publicznej zawrzało. W rzeczywistości wiele z tych terminów to warianty językowe, skróty i synonimy, a nie odrębne kategorie biologiczne. Przykładowo określenia „Cis”, „Cisgender” i „Cis Woman” opisują ten sam fenomen – zgodność odczuwanej tożsamości z płcią przypisaną przy urodzeniu, podczas gdy „FTM” i „Trans Male” to po prostu dwa sposoby nazwania mężczyzny, który przeszedł tranzycję.

Lista ta unaoczniła jednak siłę i złożoność pojęcia gender, czyli płci społeczno-kulturowej, która od zawsze istniała w różnych cywilizacjach – od hidźr w Indiach, przez fa’afafine na Samoa, po muxe w meksykańskim stanie Oaxaca. Współczesna psychologia i psychiatria w klasyfikacji DSM-5 złagodziły stygmatyzujące nazewnictwo, ale nadal uznają dysforię płciową za stan kliniczny związany z cierpieniem, a nie za kaprys czy modę. Terapia często obejmuje wsparcie psychologiczne, a w części przypadków – procedury medyczne, ponieważ jak pokazała praktyka kliniczna, w wielu sytuacjach łatwiej jest dostosować ciało do neurologicznie ukształtowanej tożsamości niż odwrotnie.

W badaniu naukowców z Uniwersytetu w Tel Awiwie aż 25–50% spośród 1400 przebadanych mózgów wykazywało mozaikę płci – poszczególne struktury cechowały się raz typowo męskimi, raz typowo żeńskimi właściwościami, uniemożliwiając jednoznaczne przyporządkowanie ich do którejkolwiek z kategorii.

Szersza wiedza na temat płci mózgu rodzi pytanie o sens sztywnego dzielenia ludzi na podstawie jednego wyznacznika biologicznego. Płeć, rozumiana całościowo, to konstrukt z pogranicza hormonów, anatomii i neurologii, a nie sztywna binarna wartość wpisywana do metryki.

Skąd zatem wzięły się terminy takie jak agender, bigender czy pangender?

Wynikają one z naturalnej potrzeby nazwania doświadczeń, które wykraczają poza ramy „kobieta – mężczyzna”. Osoba identyfikująca się jako agender odrzuca przynależność do jakiejkolwiek kategorii płciowej, podczas gdy bigender oznacza jednoczesne lub naprzemienne odczuwanie dwóch różnych tożsamości. Z kolei pangender to identyfikacja ze wszystkimi możliwymi wariantami jednocześnie. Powyższe pojęcia, podobnie jak genderfluid, nie są nowymi „płciami biologicznymi”, a raczej precyzyjnymi opisami spektrum ludzkiej autoidentyfikacji.

Precyzyjne określenie płci – kiedy medycyna wymaga stuprocentowej odpowiedzi

Bywają sytuacje, w których poznanie płci na poziomie genetycznym staje się palącą koniecznością – nie ideologiczną, lecz czysto praktyczną. Jedną z nich jest strata ciąży, po której rodzice chcą nadać dziecku imię, zorganizować pochówek i uzyskać zasiłek pogrzebowy w wysokości 4000 złotych. Do uzyskania Karty Martwego Urodzenia potrzebna jest adnotacja o płci, a jeśli do poronienia doszło przed 12. tygodniem, jedyną drogą jest laboratoryjne badanie genetyczne.

Specjalistyczna analiza chromosomów X i Y z zabezpieczonego materiału – na przykład z kosmówki, fragmentu pępowiny lub bloczka parafinowego – trwa od 3 do 6 dni roboczych, a jej koszt to około 447 złotych. Taka procedura nie tylko umożliwia dopełnienie formalności w Urzędzie Stanu Cywilnego, ale też pozwala dodatkowo rozszerzyć diagnostykę o badanie wad genetycznych płodu metodą MLPA lub QF-PCR, szukając przyczyny poronienia. To dowód na to, że płeć, w swojej najbardziej podstawowej, chromosomowej warstwie, musi być czasem ustalana w laboratorium – nie na podstawie zewnętrznego oglądu, lecz twardych danych molekularnych.

Jak przebiega badanie i co ma wspólnego z definicją płci?

Próbkę tkanek przekazuje się w jałowym pojemniku, zalewając solą fizjologiczną, a następnie przesyła do laboratorium. Już w kilka dni wynik dostępny jest w panelu pacjenta i stanowi nie tylko podstawę do sporządzenia aktu urodzenia z adnotacją o martwym urodzeniu, ale też do uzyskania skróconego urlopu macierzyńskiego, wynoszącego 56 dni. Analogiczne mechanizmy genetycznej identyfikacji stosuje się w medycynie sądowej, sporcie czy diagnostyce rzadkich zaburzeń rozwoju płci. Za każdym razem okazuje się, że odpowiedź na pozornie banalne pytanie o płeć może być bardziej warstwowa, niż wskazywałby na to wyłącznie wygląd noworodka czy wpis w dowodzie osobistym.